NHÂN DÂN VIỆT NAM.ORG
TIẾNG NÓI CỦA MỘT SỐ NGƯỜI VIỆT YÊU NƯỚC TRONG NUỚC VÀ HẢI NGOẠI VẬN ĐỘNG TOÀN DÂN QUYẾT TÂM
CÓ NGÀY VUI ĐẠI THẮNG VIỆT NAM III LÀ ĐẬP TAN ÂM MƯU DBHB CỦA ĐẾ QUỐC MỸ, GIẢI TRỪ VÀ GIẢI HOẶC
GIẶC ÁO ĐEN VATICAN – GIẶC ÁO ĐEN BẢN ĐỊA – GIẶC TIN LÀNH

    Giới thiệu một số website:

   * Cong San
   * Nhan Dan
   * Cong An
   * Cong An N.D.
   * Quan Doi N.D
   * Lao Dong
   * Thanh Nien
   * Tuoi Tre
   * Saigon G, P.
   * VNA Net
   * Voice of V.N.
   * www.chuyenluan.com
   * www.duoctue.org
   * www.khuongviet.net
   * www.nguoivietyeunuoc.org
   * www.nguyentua.com
   * www.dongduongthoibao.net
   * www.dongduongthoibao.com
   * home.comcast.net/~charlieng


   

TUYỂN TẬP NHỮNG BÀI THAM LUẬN NGUYỄN ĐẮC XUÂN


102-ndx.JPG (19661 bytes)

 

 TUYỂN TẬP NHỮNG BÀI THAM LUẬN NGUYỄN ĐẮC XUÂN

 

 

 

<> CÔNG TR̀NH NGHIÊN CỨU ĐI T̀M LĂNG MỘ ĐẠI ĐẾ QUANG TRUNG NGUYỄN HUỆ

<> HẬU QUẢ CỦA “ CÁI CHẾT ” CỦA TÔI

<> Có Một Bài Phản Biện Về Công Tŕnh “Đi T́m...Cung Điện Hoàng Đế Quang Trung"

<> VỢ NGƯỜI ĐẠO DIỄN KHÔNG CHUYÊN  

<> THỜI KHÁNG CHIẾN CÓ LẦN TÔI ĐĂ KHÓC NỨC NỞ

<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân

<> Bút Kư: Giải Khăn Sô Cho Nhă Ca Trần Thị Thu Vân (II)

<> “DANH NHÂN” Nguyễn Hiển Dĩnh? Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào?

<> Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh

 

“DANH NHÂN” NGUYỄN HIỂN DĨNH ÔNG LÀ AI?

 

NGUYỄN ĐẮC XUÂN

 

 

Từ cuối năm 1996 cho đến năm 1998. Báo Đông Dương Thời Báo, trích đăng nhiều kỳ tập sách nhỏ Danh nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh, ông là ai? của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân. Vào năm 1998, Nhà xuất bản Anh Trần ở Houston, Texas, USA (nay ở trong tổ hợp nhà xuất bản Đông Dương Thời Báo), xuất bản tập sách nhỏ này. Nhưng phổ biến không được đại trà, chỉ được hơn vài trăm độc giả ủng hộ mua tập sách.(1.000 ấn bản) qua P.O Box 683225Houston, TX, 77014, và một số nhà sách ở HoustonCalifornia

 

Trang nhà Đông Dương Thời Báo, sẽ cho lên mạng tập sách nhỏ Danh nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh, ông là ai? của nhà nghiên cúu Nguyễn Đắc Xuân ngày gần đây. Vừa qua ĐDTB, sưu tập thêm được 4 bài viết về Nguyễn Hiển Dĩnh, của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân trên tạp chí Sông Hương & Huế Xưa và Nay. Để cung cấp thêm tư liệu về “nhân vật lịch sử” Nguyễn Hiển Dĩnh. ĐDTB trích đăng 4 bài viết này trên trang nhà ĐDTB sau đây....

  

 

Ai đă tiếp tay cho thực dân Pháp đàn áp đẫm máu

Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX ?

 

Khi  đề cập đến trường hợp Nguyễn Thân chỉ huy chiến dịch đàn áp phong trào Nghĩa hội Quảng Nam năm 1886, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy tác giả Phong trào Nghĩa hội Quảng Nam  (Nxb Đà Nẵng, 1996) viết :

 

Con người hiếu sát đó (Nguyễn Thân) đặt chân lên đất Quảng Nam được một tuỳ tướng cơ hội ở Phủ Điện tiếp tay, Nguyễn Thân lại càng lồng lộn thêm lên” ( tr. 190 ) .

 

 Nguyễn Sinh Duy dám nhận xét như thế v́ anh đă dựa vào một bản báo công của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Paul Doumer lúc ấy. Nguyễn Thân cho biết y đă: “Dựa vào những chỉ điểm do bộ hạ tôi cung cấp, tôi đă t́m ra chỗ ẩn của Hường Hiệu (tức Nguyễn Duy Hiệu) trong vùng núi An Lâm, hai mươi lăm tên tùy tướng của Hiệu đă lọt vào tay tôi và thủ hạ của chúng th́ xin đầu hàng. Hường Hiệu thoát được trốn trong núi Ngũ Hành, tôi đă bắt sống hắn tại đây và bỏ củi giải về Huế. “ (tr. 188)

 

Tùy tướng bộ hạ của Nguyễn Thân tại Phủ Điện ấy là  ai ?

           

Nguyễn Sinh Duy cho biết tên bộ hạ của Nguyễn Thân chính là Nguyễn Đĩnh (Sđd. tr. 131). Khi Nguyễn Thân chưa bắt được Nguyễn Duy Hiệu, Nguyễn Sinh Duy viết:“Bọn ngụy tướng (Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh) mê tuồng nầy vận dụng mưu trí trong sở thích (hát bội) để bắt cho bằng được người mẹ già 85 tuổi (của Nguyễn Duy Hiệu), chúng hí hửng chờ đợi một cuộc đầu thú tất sẽ phải có như chúng tiên liệu. Nhưng điều dự kiến của chúng đă bị đảo ngược hoàn toàn”(tr. 131). “...tên quan thầy của chúng - khâm sứ Baille - đă phải bật ngữa kêu lên: Việc bắt Hiệu, cứ theo phong tục và đạo xử thế của người An Nam, lư  ưng phải tiếp ngay sau khi mẹ y bị bắt. Nhưng sự thể nầy lại không xảy ra, và tên đại phản nghịch (Baille chỉ Nguyễn Duy Hiệu), trong trường hợp nầy, đă làm trái lệ thường những nghi tắc đặt ra cho một người vào cỡ như y ( ...). Người ta vốn sợ và rất ghét y, nhưng trong thâm tâm mọi người , bắt đầu từ các quan ở triều, chiêm ngưỡng nơi y một bản lănh , một kẻ trăm rèn mới có, mà người ta lấy làm vinh hạnh là địch thủ của y” (trích NSD, Sđd. vẫn tr. 131).

 

            Bọn Nguyễn Thân, Nguyễn Đĩnh không những bắt mẹ của Nguyễn Duy Hiệu mà c̣n bắt cả vợ con của người anh hùng dân tộc đă từng ngồi ghế dạy các hoàng tử con vua. 

 

            Sau khi tiêu diệt được các văn thân ở Quảng Nam, Phan Liêm - Khâm sai Tả trực của triều đ́nh Huế trong tay giặc Pháp, đă báo cáo kết quả với vua Đồng Khánh và ông vua tay sai Pháp nầy đă ân thưởng cho những người có công nhất. Sách Đại Nam Thực lục, bộ biên niên sử  quan trọng số một  của triều Nguyễn, ghi rơ:  

 

            Khâm sai Tả trực kỳ là Phan Liêm dâng tập tâu, đem việc tháng 10 năm nay (1886), viên khâm sai ấy coi đem quan quân cùng quan quân Pháp đến các phủ huyện chia đường đóng chặn, đánh dẹp nhiều lần hiện bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới, phân biệt nghỉ thưởng, tâu lên. Vua (Đồng Khánh) chuẩn cho đề đốc (phó đề quyền sung), là Ngô Đức Quang, quyền sung tán lư là Nguyễn Đĩnh, đều thưởng thăng một trật, c̣n th́ thăng một trật (8 viên), thưởng ngân tiền (11 người), ngân bài (6 người), có thứ bậc.” [1]

 

            Ngô Đức Quang và Nguyễn Đĩnh là hai người có công nhất trong việc hợp tác với quân triều Đồng Khánh dưới quyền của Nguyễn Thân và quân Pháp tiêu diệt Văn thân Nghĩa hội Quảng Nam.

 

            Sau cuộc tàn sát văn thân Nghĩa hội Quảng Nam, Nguyễn Đĩnh c̣n nhúng tay vào tội ác đàn áp Phong trào Cần Vương ở Nghệ Tĩnh và quật mồ nhà yêu nước Phan Đ́nh Phùng.

 

Đào Trinh Nhất (1900-1950), con trai cụ Đ́nh nguyên Đào Nguyên Phổ (1861-1907), trong tác phẩm nổi tiếng Phan Đ́nh Phùng [2] , nhà lănh tụ 10 năm kháng chiến (1886-1895) ở Nghệ Tĩnh cho “....ngày tháng 5 Âqt mùi (1895) ông Nguyễn Thân đem 3.000 lính, có ông Tấn sĩ  Tạ Tương, và mấy ông Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Gia Thoại, Lê Tựu Khiết sung làm Tán tương quân vụ từ kinh ( Huế) thành kéo ra   (tr.221 và 222) Hà Tĩnh để tiêu diệt phong trào Cần Vương do Phan Đ́nh Phùng đứng đầu.

 

Tên ông Nguyễn Đĩnh tiếp tục được các nhà sử học nêu lên với “ tư cách “ là thủ phạm chính trong việc cung cấp bản danh sách các nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 cho thực dân Pháp.

 

 Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam có đoạn:

 

“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [3]

 

            Hoàng Trọng Thược tác giả Hồ sơ vua Duy Tân, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [4], khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916, viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn”[5] chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.”  [6]

 

            Phạm Văn Sơn [7] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử  ra đời cách đây gần 40 năm đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 như sau:

 

Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An, y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916” [8].

 

Theo Phạm Văn Sơn th́ thủ phạm nộp bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam cho Pháp là “Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần vũ”. Nhưng mới đây các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo xuất bản tại Mỹ đă tham khảo báo Cải Tạo số 96, tr.6, xuất bản tại Hà Nội, cho biết lúc ấy: “Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của tuần vũ Dĩnh nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thức quân nhu, đến các thức quân phục toàn bằng vải , khí giới rèn chôn ở các băi cát, bắt được xă Măi , người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đúc bốn ấn kinh lược, và khách Kim, một Hoa kiều  ngụ ở phủ Tam Kỳ cho dân mượn súng, vân vân . . . “ [9]

 

Qua Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược, Phạm Văn Sơn và các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo th́ Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người trợ thủ cho Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam được vua Đồng Khánh ban thưởng chính là Tuần vũ Nguyễn Dĩnh làng An Quán.

 

Qua các sách, báo, tạp chí xuất bản tại Quảng Nam Đà Nẵng trong vài chục năm trở lại đây cũng được biết ông Tuần vũ An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh cũng thường được gọi là Nguyễn Dĩnh. Xin trích vài dẫn chứng :

 

Nhà đạo diễn truyền h́nh Hải Đường, mở đầu tham luận Hội thảo khoa học lần thứ hai về Nguyễn Hiển Dĩnh nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh qua tấm ḷng hậu thế  viết:

 

“ Sinh thời cụ Nguyễn Hiển Dĩnh khi làm tri huyện Hà Đông (tức Tam Kỳ ngày nay) khi ra công đường làm việc đều xưng danh:

 

Quyền  tri huyện  Hà Đông

             Ngă danh xưng Nguyễn Dĩnh” [10]

 

   Nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Kư, trả lời phỏng vấn đăng trên Đà Nẵng cuối tuần (Chủ nhật 25.4.1999, tr.6) lại cho biết :

 

“ Nhân dân đối với cụ Dĩnh rất trân trọng và cảm phục. Hồi cụ làm tri huyện Hà Đông (Tam Kỳ) đổi đi Quảng Ngăi sau đó về lại Hà Đông. Nhân dân đă truyền tụng câu đối như sau:

 

Nguyễn Dĩnh trùng lai thiên hữu nhăn

   Hồ Thiều bất khứ địa vô mao”.

 

(Tạm dịch: Nguyễn Dĩnh (do NĐX nhân mạnh)  mà về lại trời có mắt; Hồ Thiều ( tên vị quan cũ) không đi th́ đất không c̣n cỏ”. 

 

Qua các dẫn chứng lịch sử trên chứng tỏ ông Tuần làng An Quán được sử sách văn thơ ghi lại bằng ba danh xưng Nguyễn Đĩnh, Nguyễn Dĩnh, Nguyễn Hiển Dĩnh.

 

Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891 tác giả hồi kư Khúc Tiêu Đồng [11] cũng viết: “....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán . . . . khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu (tr.105) .

 

Sao lục các sách sử của triều Nguyễn (Đại Nam Thực Lục tập 37), của người trong nước viết (Nguyễn Q.Thắng, Phạm Văn Sơn, Nguyễn Sinh Duy, Hoàng Châu Kư, Hải Đường), người ngoài nước viết (Hoàng Trọng Thược, các tác giả sách Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo), qua nhân chứng của người đồng thời (cụ Cử nhân Hán học Hà Ngại) chúng ta có thể kết luận: Nguyễn Hiển Dĩnh - quan lại triều Nguyễn - nhà soạn tuồng Quảng Nam là người đă tiếp tay cho thực dân Pháp và Nguyễn Thân đàn áp đẫm máu Phong trào nghĩa hội Quảng Nam hồi cuối thế kỷ XIX.

 

Trong Hội nghị khoa học về NHD lần thứ nhất, ông Tống Phước Phổ, ở đoạn mở đầu bài tham luận nhan đề Nguyễn Hiển Dĩnh một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng[12]  viết:

 

 “Năm 18 tuổi cụ thi đỗ tú tài. Sau đó bọn Pháp biết cụ là hạng trí thức có uy tín trong dân, buộc cụ quyền xưng tri phủ Điện Bàn” (tr.53).

 

 Đọc đoạn sử nầy tôi hết sức băn khoăn. Trong bài đăng trên báo Lao Động số 84/98, ngày 25.7.98, tôi đă đặt câu hỏi : “Ông Tú tài Nguyễn Hiển Dĩnh đă làm được công trạng ǵ to lớn mà được giữ ngay chức Tri phủ Điện Bàn ?”. Trong lúc đó ông Nguyễn Sinh Sắc (sau đổi là Huy) đậu Phó bảng (1901) mà phải mươi năm sau mới được giữ chức tri huyện miền núi B́nh Khê, ông Tiến sĩ Trần Quư Cáp cũng chỉ giữ được chức Giáo thọ Thăng B́nh ? Suốt năm qua, câu hỏi của tôi không được các nhà nghiên cứu Nguyễn Hiển Dĩnh, cháu chắt của Nguyễn Hiển Dĩnh trả lời. May mắn sách Đại Nam Thực Lục của triều Nguyễn và Thư của Nguyễn Thân gởi cho Toàn quyền Pháp đă trả lời cho tôi, chỉ tiếc là măi đến hôm nay tôi mới t́m thấy. Ông Nguyễn Hiển Dĩnh được giữ chức Tri phủ Điện Bàn v́ ông đă góp công đầu cho thành tích: “bắn chết (hơn 150 người), bắt (36 người), chém (11 người), và thu được các hạng súng ống, khí giới”.

 

Gác Thọ Lộc, 28.4.1999

(BÀI MỘT)

 

Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số 124, Tháng 6 -1999, tr. 69-72

 

Chú thích

 

[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục Chính biên, (bản dịch của Viện Sử học ) t.XXXVII, Nxb KHXH, Hn.1977, tr.237;.

[2] In lần thứ tư, Tân Việt Sg. 1957

[3] NQT Sđd, tr. 559[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc)  con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX

[4] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc)  con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.

[5] Vải rằn ? 

[6] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149

[7] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n Phạm Văn Sơn, Sđd,  tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208

[8] Phạm Văn Sơn, Sđd,  tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208

[9] Nhà cách mạng Trần Cao Vân với Trung Thiên Dịch, Trung Thiên Đạo  do T.Lương Vĩnh Thuật (tác giả) và Trần Công Định (tục biên và bổ túc) soạn, xuất bản tại Mỹ, tr.122

[10] Viện sân khấu, Danh nhân Nguyễn Hiển Dĩnh, chủ biên công tŕnh Hoàng Chương Hồ Hải Học, nxb Sân Khấu-1996, 151

[11] Khúc Tiêu Đồng , hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945) Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định “ (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă  sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau: “Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề  ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).

[12] Sau đó  đưọc đăng vào Kỷ yếu Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi  lạc ( Sở Văn hoá QNĐN, 1887).

 

 

 

 

Bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam

 tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 đến tay

thực dân  Pháp như thế nào ?

 

Năm 1998, Thành phố  Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ( NHD) đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó  qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rơ ràng trong tiểu sử của ông NHD, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái ǵ chưa ổn trong tiểu sử của NHD nên đă thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đă tạm ổn . Không ngờ sau đó T/c Khoa học và Phát triển  Đà Nẵng đă có nhiều bài dả kích cá nhân tôi và ngay trong tháng 4.1999 nầy, báo Đà Nẵng cuối tuần đă có đến hai bài trao đổi đề cập trực tiếp tới những ư kiến của tôi về NHD. Nội dung bài trao đổi thứ nhất (số ra ngày 4.4.99) nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đă phủ nhận, tôi không  quan tâm đến nữa. Tôi chỉ xin đề cập đến nội dung trao đổi thứ hai đăng trên số ra ngày 25.4.99 của ông Hoàng Châu Kư. Trong bài trả lời “ Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . . “ của ông Hoàng Châu Kư  có nhiều vấn đề cần tranh luận. Do phạm vi cho phép của một bài báo tôi chỉ đề cập đến một vấn đề mà ông Hoàng Châu Kư đă rất tâm đắc kể lại trong bào trao đổi để bảo vệ cho “Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân. . .”     

 

Ông Hoàng Châu Kư kể : “Hồi năm 1916, khi xảy ra vụ khởi nghĩa Duy Tân. Có một ông tú tài, người ở Mông nghệ (Quế Sơn) ra Điện Bàn ở lại một bên cụ Dĩnh, ban đêm đem chôn một tập tài liệu gồm danh sách các nghĩa sỹ Quảng Nam ở sau vườn. Nhà này cũng bà con với cụ Nguyễn Hiển Dĩnh, anh Lực - con bà chủ nhà - thừa lúc ông tú tài đi rồi, liền đào tài liệu ấy lên rồi đem qua nhà cụ Dĩnh. Lúc ấy, cụ đă về hưu chuyên tâm vào nghệ thuật tuồng. Cầm văn bản cụ vừa đọc vừa chắt lưỡi rồi sau đó nằm nghỉ trưa như thường lệ. Được một lát, cụ thức dậy và hỏi người nhà, th́ hay anh Lực đă đem tài liệu nộp cho quan tỉnh rồi. Cụ Dĩnh vội lên xe kéo đuổi theo và gặp Quan đầu Tỉnh - lúc ấy là Từ Thiệp - xin huỷ danh sách ấy nhưng Từ Thiệp bảo rằng lỡ rồi, huỷ th́ Công sứ sẽ biết. Hai người liền bàn nhau lập bàn thờ vừa cúng vừa xé bớt một số tờ trong bản danh sách đó” [1]. 

 

            Là một ông quan từng đứng đầu một tỉnh (Tuần vũ), ông NHD biết rơ danh sách đó quan trọng đến mức nào mà lại chỉ chắt lưỡi rồi vào ngủ trưa như thường lệ ?  Sao thờ ơ và vô trách nhiệm đến thế ?

 

Tại sao lúc biết có bản danh sách lại không bảo đốt đi mà lại b́nh thản đi ngủ đến khi hay tin danh sách đó được đưa lên tỉnh rồi th́ mới lại chạy theo và xin đốt ? Chuyện dễ không làm lại đi làm việc quá khó đến thế ?

 

Trong bài trao đổi nêu trên, ông Hoàng Châu Kư trách tôi “Tại sao chỉ nghe tiếng nói của ông Hà Ngại ở tập “Khúc Tiêu Đồng” mà không nghe tiếng nói của những nhân chứng, những người thấy hành động của ông Dĩnh trực diện như đă nói trên ?”. Tôi không rơ ông đă căn cứ vào đâu để có nhận xét đó. C̣n chính ông Hoàng Châu Kư th́ sao ? Năm năm sau vụ Duy Tân khởi nghĩa (1916) ông Hoàng Châu Kư (sinh năm 1921) mới ra đời. Những thông tin ông nói về vụ NHD liên quan đến Bản danh sách những người yêu nước Quảng Nam nêu trên là kết quả ông đă thu lượm qua gặp gỡ những người học tṛ, những người cháu của NHD. Trong nhũng người ông Hoàng Châu Kư gặp gỡ làm việc tuyệt nhiên không có một ai đă thấy hành động của ông Dĩnh trực diện cả. Tôi không được hân hạnh gặp những người ông Hoàng Châu Kư đă gặp. Qua sách vở, tôi được biết Hoàng tiên sinh  đă gặp và đă làm việc với nhà soạn tuồng Tống Phước Phổ - người cháu và là thư kư nghệ thuật tuồng thân cận nhất của NHD. Phần lớn thông tin về cuộc đời và sự nghiệp của NHD được sử dụng từ trước đến nay tại QNĐN đều do ông Tống Phước Phổ cung cấp. 

 

Trong Hội nghị khoa học lần thú nhất về Nguyễn Hiển Dĩnh, ông Tống Phước Phổ  đă kể lại  trựng hợp NHD nộp bản Danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 cho thực dân Pháp như sau:

 

Khoảng năm 1916 xảy ra vụ Duy Tân. Ở Quảng Nghĩa viên án sát Phạm Liệu  qua miệng tên lính tính người anh ở đồn khố xanh, nhận nhiệm vụ chiếm đồn lính trong tỉnh, khám phá ra vụ nầy  liền qua mách với sứ, chúng liền cấp tốc thu hết súng của lính khố xanh trong các đồn ở các tỉnh miền Trung. Thế là cuộc khởi nghĩa chiếm đồn bị vỡ. Những người có chân trong cuộc khởi nghĩa đều lo trốn tránh trong số có viên tú tài (không nhớ tên) ở phủ Thăng B́nh[2] :Y vội mang tập danh sách những người tham gia khởi nghĩa trong tỉnh chạy ra Điện Bàn, tạm trú nhà người cháu gọi bằng cậu tên là Nguyễn Lực. Ông ta lén chôn tập danh sách này sau vườn, rồi đi Hội An.

 

Tên Lực ḍ biết, chờ ông này đi khỏi liền đào mang đến cho cụ Dĩnh xem, xem xong cụ sửng sốt nói với tên Lực : “Vậy là chú mang cái họa đến cho tôi, thôi đốt đi, chú đừng nói với người khác, họ biết được là ở tù “. Tên Lực xin cụ trả lại cho y đem đốt, không ngờ y lại mang nạp cho tỉnh.

 

            Được tin cụ vội vă ra tỉnh gặp lúc tên Lực đang đứng bên viên Tổng đốc Từ Thiệp và Thiệp đang dở xem tập danh sách ấy.

 

            Khi tên Lực ra về, cụ cùng Từ Thiệp trao đổi. Sau đó hai ông đi vào hoàng cung định cúng vái và đốt ngay. Nhưng đứng giữa hoàng cung, ông Từ Thiệp lại lui bước, bàn với cụ :“Việc này đă lộ rồi, người chung quanh đều biết cả, nếu đốt đi, chắc có kẻ mách lại với quan Pháp th́ khó ḷng, thôi, ta nên xé bớt đi ít tờ đê øcứu một số người  thôi, c̣n nên đem nộp cho sứ.. . “.

 

            Tuy không bằng ḷng với thái độ của Từ Thiệp, nhưng khốn nỗi hắn là quan Tổng đốc nắm quyền trong tỉnh, biết nói làm sao, cuối cùng cụ phải chịu để cho Thiệp làm.

 

Từ đó cụ bị những lời dư luận không tốt, và cũng từ đó cụ không vui như trước nữa”. [3]

 

Qua những thông tin chính thức của ông Tống Phước Phổ đă được công bố từ năm 1987 như thế mà ông Hoàng Châu Kư lại nói khác đi. Vậy nên tin Hoàng Châu Kư hay tin Tống Phước Phổ ? V́ sao ông Hoàng Châu Kư lại viết khác ông Tống Phước Phổ, phải chăng ông Tống Phước Phổ viết sai ? Ông Phổ viết sai v́ sao ông Hoàng Châu Kư không đính chính ? Chỉ dẫn chứng một sự việc như thế mà đă thấy trong tiểu sử của NHD đă có một cái ǵ chưa ổn rồi.  

 

            Qua tường thuật cho biết ông Tống Phước Phổ hoàn toàn không “có trực diện thấy ông Nguyễn Hiển Dĩnh” nộp bản danh sách cho thực dân Pháp, ông chỉ là người được nghe kể lại. Người biết chuyện để kể với Tống Phước Phổ không ai khác hơn là NHD. Như vậy thông tin của ông Tống Phước Phổ về NHD có khách quan, trung thực không ? Có thực là ông NHD vô tội trong vụ nầy không ?

 

            Hai ông Hoàng Châu Kư và Tống Phước Phổ hoàn toàn không  đề cập đến  hậu quả vô cùng khốc liệt đối với những nhà yêu nước đất Quảng sau khi bản Danh sách ghi tên tuổi của họ lọt vào tay thực dân Pháp. Nhưng hầu như tất cả sách báo xưa nay nói về cuộc Duy Tân khởi nghĩa 1916 đều có nêu vấn đề  nầy.

 

            Nguyễn Q. Thắng tác giả sách Quảng Nam Đất nước và Nhân vật viết về Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 tại Quảng Nam:

 

“Ở Quảng Nam không những cơ mưu bị bại lộ, lại c̣n thêm lời tố giác của tên phản đảng Tuần vũ Nguyễn Đĩnh. V́ đầy đủ hồ sơ của Đĩnh cung cấp nên (ở Quảng Nam) Pháp bắt không sót một người” [4]

 

            Sách Hồ sơ vua Duy Tân của Hoàng Trọng Thược, in lần thứ hai do nhà Mơ Làng tại San Francico xuất bản năm 1993 [5] , khi đề cập đến vụ đàn áp cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 cũng viết :“Ở Quảng Nam, một phần v́ sự tố giác của Tuần vũ Đĩnh, nên nhà chức trách khám phá được rất nhiều tài liệu: nào giấy tờ tổ chức chính phủ, nào các thứ quân nhu đến các thứ quân phục toàn bằng vải “rèn” [6]  chôn giấu ở băi cát, bắt được xă Măi người làng Phước Kiều, phủ Điện Bàn (Quảng Nam), là người đă đúc 4 cái ấn kinh lược, và khách trú Kim, một Hoa kiều ngụ ở phủ Tam kỳ, là người đă cho dân quân mượn súng săn...v.v Thế nên Quảng Nam cũng rất nhiều người bị liên lụy, cụ Phan Thành Tài và một số bị tử h́nh, c̣n th́ lớp đày Lao Bảo, lớp đày Thái Nguyên và lớp đày ra Côn Lôn.”  [7]

 

            Và không chỉ Nguyễn Q. Thắng, Hoàng Trọng Thược mà c̣n nhiều  tác giả khác như Lê Ước [8] cũng đều đề cập đến Nguyễn Đĩnh-thủ phạm trong việc cung cấp tài liệu cho thực dân Pháp đàn áp những người yêu nước có dự mưu khởi nghĩa Duy Tân.

 

            Nhà nghiên cứu sử  Phạm Văn Sơn [9] tác giả Việt Nam Tranh Đấu Sử  ra đời cách đây gần 40 đă đề cập đến vụ thực dân Pháp đàn áp những nhà yêu nước đă tham dự cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 :

 

Ở Quảng Nam cũng bị vỡ lở trước ngày bạo động. Nguyễn Đĩnh phản Đảng, đem giấy má sổ sách báo với người Pháp, Đĩnh người An Quán, trước làm Tuần phủ. V́ vậy ở Hội An , y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt đưa vào Nam rồi đầy lên Ban mê-Thuột. Ở Đà Nẵng Phan Thành Tài bị xét nhà. Tài trốn thoát nhưng sau bị bắt và bị chém vào ngày 9.6.1916”  [10]

 

Gần nửa thế kỷ qua, giới sử học đă lên án gắt gao hành động của Tuần vũ Nguyễn Đĩnh người làng An Quán - người đă nhẫn tâm đem nộp Bản danh sách những nhà yêu nước Quảng Nam tham gia khởi nghĩa Duy Tân 1916 (NNYNQNT GKNDT 1916) cho kẻ thù của dân tộc. Nhưng họ không t́m được tông tích của Nguyễn Đĩnh. Qua hai tài liệu của ông Hoàng Châu Kư và ông Tống Phước Phổ nêu trên, tuy chi tiết, mức độ trách nhiệm có khác nhau, nhưng cả hai đều xác nhận Nguyễn Hiển Dĩnh là người đă có trong tay Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và có quan hệ đến việc nộp bản danh sách đó cho thực dân Pháp. Khỏi cần chứng minh dài ḍng nữa, chúng ta đă biết được Nguyễn Đĩnh mà sử sách nêu tên lâu nay chính là Nguyễn Hiển Dĩnh . (C̣n việc v́ sao ông nầy được sử sách  ghi bằng hai tên NHD và Nguyễn Đĩnh sẽ tŕnh bày trong một bài khác).

 

Để bạn đọc, nhất là bạn đọc ở Quảng Nam, đánh giá đúng hành động tội phạm của NHD, chúng tôi xin trích dẫn sau đây di cảo của hai nhà khoa bảng Quảng Nam đồng thời với NHD là cụ Hà Ngại và cụ Hồ Ngận. 

 

Cụ Hà Ngại, người châu Phú Quư, G̣ Nổi, Điện Bàn, Quảng Nam, sinh năm 1891, đỗ Cử nhân năm 1912, làm Hậu bổ tỉnh B́nh Định [11], giáo sư Hán văn Đại học Huế từ 1962 đến năm 1968. Cụ  nội của  ông  đỗ 3 khoa Tú Tài, cụ thân sinh là bạn Hát bội với ông Tuần An Quán Nguyễn Hiển Dĩnh. Khúc Tiêu Đồng, hồi kư của Hà Ngại gồm 264 trang A4, do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc, đề tựa, nhà nghiên cứu Nguyễn Sinh Duy đánh máy giúp vào khoảng năm 1969. Bản thảo đă đưa đến nhà xuất bản Lá Bối trước năm 1975. Đây là một tập tài liệu ghi lại những điều ông cử nhân Hán học Hà Ngại tai nghe mắt thấy trong ṿng 50 năm (1895-1945).Trong Khúc Tiêu Đồng ông Hà Ngại kể lại việc NHD xử lư Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 như sau:

 

“....cụ Tuần vũ hưu trí Nguyễn Hiển Dĩnh, làng An Quán, cho người mời tôi xuống nhà cụ để hỏi thăm một việc nào đó. Tôi rất băn khoăn v́ trong lúc lộn xộn nầy (tức cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 đang bị vỡ lỡ), cụ mời ḿnh nói chuyện ǵ. Tôi  lại nghĩ: khi xưa cụ xuất thân tú tài, trong thời kỳ nghĩa hội, cụ theo bọn triều giúp Pháp được bổ tri phủ rồi lần hồi thăng đến Tuần vũ về hưu. Trong khi làm việc có tiếng là đối với người Pháp cứng rắn lắm, nay đă già th́ chắc cụ không dự vào việc khởi nghĩa nầy (khởi nghĩa Duy Tân), huống chi cụ đối đăi cha con chúng ḿnh rất hậu t́nh, cụ đă mời ḿnh phải đến. Khi tôi đến cụ hỏi:

 

       - Chắc ông đă nghe cuộc khởi nghĩa đêm qua ?

 

            - Dạ, tôi có nghe qua (Hà Ngại đáp), mà chưa hiểu đầu đuôi ra sao cả. 

            Cụ (Nguyễn Hiển Dĩnh) nói:

 

            -  "Tôi cũng chưa hiểu được mấy. Không biết họ làm thế nào công việc vở lở rồi lại bỏ giữa đường một bó sắc bằng, trong đó phong người nầy làm Tổng đốc, người kia tri phủ, tri huyện v.v. nhiều lắm. Người trong làng tôi lượm được, đem đến cho tôi. Tôi nghĩ ông đă thi đỗ mà cha mẹ song toàn, th́ nên ra làm quan cho vui ḷng cha mẹ. Nhưng ông không có thế lại không có tiền th́ việc bổ báo khó lắm. Vậy nhân dịp nầy, ông nên đem bó sắc bằng nầy nạp cho quan sứ, quan sứ sẽ bổ ông liền".

 

            Tôi nói:

 

            -  Bẩm cụ, tôi hết sức cám ơn cụ lớn có ḷng chiếu cố đến tôi và gia đ́nh tôi. Nhưng hiện nay lộn xộn, trong đám văn hào nhiều người lâm lụy, chúng tôi vô sự đă là có phước rồi, bước đường công danh sẽ nhờ cụ kỳ khác. Nay xin cụ cho tôi về. ( tr.105)

 

            Cụ Tuần nói:

 

            - Tôi thấy ông có học, có hạnh, tôi thương lắm, nên bàn với ông như thế đó.Ông không muốn thời thôi, chẳng có ǵ phải bận tâm.

 

 “....Cái bó sắc bằng có đóng ấn vua, do ông xă Măi làng Phước Kiều đúc ấn, được sự đồng ư  ban phát của vua Duy Tân trên nguyên tắc, đă lọt vào tay cụ Tuần An Quán (Nguyễn Hiển Dĩnh) rồi cụ đem nạp cho công sứ, giúp cho nhà đương cuộc một tài liệu quí để họ lùng bắt tất cả những nhà cách mạng thực tế có liên quan công cuộc khởi nghĩa nầy". (tr.107)

 

Khúc Tiêu Đồng là một hồi kư chưa được xuất bản nhưng dùng phương pháp khảo chứng sử học mà đánh giá th́ những thông tin ông Cử nhân Hà Ngại viết về NHD nêu  trên có độ tin cậy cao v́ những lẽ sau đây:

 

            1.Ông Cử Hà Ngại viết về NHD trước năm 1975, khi ấy chưa ai có ư kiến ǵ về việc phục hồi hay đả kích sự nghiệp Hát Bội cũng như cuộc đời của NHD, tính khách quan của người viết cao;

 

            2.Ông Cử Hà Ngại là người cùng quê, đồng thời với NHD, ông  thân sinh của ông là bạn Hát Bội của NHD, không có tư thù tư oán, không có tranh chấp quyền hành, ông viết rất vô tư cũng như hàng trăm thông tin khác ông đă để lại trong Khúc Tiêu Đồng; thông tin của ông Hà Ngại rất đáng tin cậy;

 

            3.Khúc Tiêu Đồng đă được một người uyên thâm nhất của đất Quảng là ông Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc và đề tựa [12]. Nếu có ǵ sai sót, không khách quan chắc chắn ông Nguyễn Văn Xuân (lúc đang minh mẫn, sung sức nhất) đă cùng với tác giả Hà Ngại sửa chữa. Sự hoàn chĩnh đó càng cao hơn khi mới đây ông Nguyễn Văn Xuân cho biết bản thảo Khúc Tiêu Đồng đă đưa cho Lá Bối xuất  bản. Nếu sự kiện giải phóng miền Nam (30. 4.1975) diễn ra chậm đi một thời gian chắc Khúc Tiêu Đồng đă ra đời rồi;

 

Khúc Tiêu Đồng có giá trị lịch sử, cho nên khi viết bài “Một tờ truyền đơn lịch sử, giới thiệu -chỉnh lư-nhận định” (Nghiên cứu lịch sử, số 1/1981, Ty Văn hoá Thông tin tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, tr 25-42) nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đă  sử dụng một số thông tin trong Khúc Tiêu Đồng. Trong bài viết năm 1981 ấy, ông Nguyễn Văn Xuân đă đánh giá tác giả Khúc Tiêu Đồng như sau:

 

 Ông Hà Ngại không hề làm cách mạng nên những ai tổ chức nên việc nầy nọ ông không rơ...nhưng đứng về phương diện nhân chứng, khách quan nh́n vấn đề  ông cũng cung cấp cho chúng ta một số dữ kiện thực tế và linh hoạt.” (NCLS. . . tr.30).

 

Người cùng thời với Nguyễn Hiển Dĩnh ở Quảng Nam c̣n có cụ Cử nhân Hán học Hồ Ngận [13]. Cụ Hồ Ngận sinh năm 1896, quê ở làng Phú Mỹ, tổng Phú Mỹ, huyện Duy Xuyên (nay thuộc Lộc Hoà, Đại Lộc), tỉnh Quảng Nam, con ông Hồ Lệ - đại thần triều Nguyễn (một người chống đối Nguyễn Thân rất quyết liệt), em ruột Cử nhân Hồ Mậu, đâu Cử nhân Hán học khoa Mậu ngọ (1918), làm Bố chánh tỉnh B́nh Định (đầu năm 1945), tỉnh trưởng Quảng Nam sau ngày thực dân Pháp tái chiếm Quảng Nam (1947), bị Việt Minh đưa đi an trí trong vùng tự do, sau năm 1954 mới được về lại Hội An rồi được cử làm dân biểu Quốc Hội Sài G̣n trước khi về hưu trí. Ông rất tự hào ḿnh là người dân Quảng Nam. Noi gương ngựi xưa ông đă dành những năm tháng cuối đời viết lại những ǵ ḿnh biết về quê hương để lưu truyền cho con cháu. Ông soạn cuốn Quảng Nam Xưa và Nay [14] , dày 268 trang đánh máy. Khi viết tiểu sử của Phan Thành Tài - lănh tụ cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 tại Quảng Nam, ông  Hồ Ngận  đă viết:

 

Năm 1915, ông (Phan Thành Tài) cùng các ông Trần Cao Vân Thái Phiên.v .v .mưu đồ khởi nghĩa, tôn vua Duy Tân làm minh chủ để chống Pháp, vua phong ông làm Kinh lược Nam Nghĩa.

 

Ông phụ trách tổ chức quân đội bí mật tại Quảng Nam. Theo lệnh của ông hễ ai mộ được một trăm nghĩa dũng th́ được làm suất đội coi trăm người ấy.

 

Lúc ấy người ta âm thầm ủng hộ rất đông, ông tự xuất tiền để may quân trang, cấp mỗi người một cái áo cụt đen và một cái dao hay cái mác. 

 

Ông Tú Trương Kinh ở làng Phú Bông làm thủ quỹ và cũng có góp tiền chi phí.

 

Theo như chương tŕnh khởi nghĩa đă định th́ đồng thời cử sự vào trưa ngày mồng hai tháng tư năm Bính th́n (3.5.1916). Trước đó một ngày th́ các lính ủng mộ đến tại nhà ông Tú Kinh lănh mỗi người một cái áo đen và 10$.

 

Rồi bí mật đi răi rác đến khuya nhất tề tụ tập chung quanh tỉnh thành tỉnh Quảng Nam , chờ hiệu lịnh phát hoả của y sĩ Lê Đ́nh Dương ở Hội An th́ tức thời công hăm tỉnh thành.

 

Khi vào được tỉnh thành , th́ bắt giết hết quan lại trong ấy chỉ trừ người nào nói: “Xuân đây” (mật khẩu của đảng) th́ khỏi giết.Công việc (khởi nghĩa tại Quảng Nam) sắp đặt xong, thang đă bắt sẵn ở thành (tỉnh Quảng Nam)  chờ thấy lửa (ám hiệu) cháy ở Hội An (do Lê Đ́nh Dương đốt) là leo vô thành , không ngờ cơ mưu bị lộ v́ có tên Quản Trí ở Hội An bội phản, đồng thời ở Quảng Nghĩa có tên Vơ Huệ tiết lậu, nên Pháp biết đề pḥng trước.

 

            Y sĩ Lê Đ́nh Dương bị bắt trong đêm ấy nên không có ai phát hiệu cử hoả . Đến gần sáng biết sự thất bại, quân của ông Tài tưc thờ́ giải tán, mạnh ai nấy chạy , hoặc đào đất chôn dáo mác, hoặc liệng xuống sông.

 

            C̣n một bó sắc bằng của Nghĩa Hội  có ấn vua đóng nhưng chưa điền tên ai th́ Tú Kinh đem về gởi tại nhà bà con bên vợ  là Trần Lực. Trần Lực lại sợ, đem bó ấy giao cho Ấm Thạc (sau là Đề Thạc) con ông Tuần Dĩnh làng An Quán cất. Bất đồ Ấm Thạc lựa những tên con nhà giàu trong tỉnh điền vào trong bằng, rồi đem đến nhà doạ lấy tiền, cho chuộc cái bằng ấy ”  [15]

 

Ông Hồ Ngận cũng như ông Hà Ngại viết sách với tất cả tấm ḷng yêu mến Quảng Nam, hoàn toàn khách quan. Chuyện hai ông đề cập đến NHD chỉ là những chi tiết nhỏ trong hai cuốn di cảo lớn ấy. Ông Hồ Ngận lại không phải là người cách mạng, không tham gia các hoạt động chống Pháp, cho nên ông không có ác ư với những người cộng tác với Pháp như ông NHD. V́ thế ta có thể tin được những ǵ ông viết về cha con ông NHD. So với những thông tin về  NHD do các môn đệ và con cháu NHD Dĩnh cung cấp, th́ những thông tin do hai ông Hà Ngại và Hồ Ngận viết có độ tin cây cao hơn. Do đó, nếu ông Hoàng Châu Kư đă tin những ǵ các người cháu của NHD là các ông bà Tống Phước Phổ, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu kể về NHD- người cậu, người thầy của họ, th́ chúng tôi cũng có thể tin những ǵ về NHD do hai ông Cử nhân Hán học Hà Ngại và Hồ Ngận - những người đồng thời và thân quen của NHD, viết về NHD.

 

            Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch  của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD  c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.

 

Sự kiện NHD nắm được Bản danh sách NNYNQNTGKNDT 1916 và đem nộp cho thực dân Pháp được tŕnh bày trên đây không phải là một chuyện bất b́nh thường, riêng lẻ mà nó nằm trong cả một chuỗi sự kiện lịch sử của cuộc đời cộng tác với địch  của NHD từ Phong trào Văn thân- Cần Vương (1885) trải qua cuộc chống thuế năm 1908 đến Duy Tân khởi nghĩa 1916. Chúng tôi sẽ lần lượt tŕnh bày tiếp những vấn đề nầy trên báo chí Việt Nam trong thời gian tới. Và đặc biệt, nếu đúng như lời ông Hoàng Châu Kư nói trong bài báo nêu trên, th́ sắp tới sẽ có một Hội nghị khoa học nữa về NHD, và tôi “sẽ được mời dự”, khi ấy tôi sẽ tŕnh bày đầy đủ những tư liệu cần thiết để chiếu sáng những chỗ c̣n tối trong tiểu sử của ông NHD. Ông Hoàng Châu Kư thấy cần một hội nghị như thế, tức là trong tiểu sử của NHD  c̣n có việc phải bàn. Thế mà ông Hoàng Châu Kư đă khẳng định Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách, thương dân và ông đề nghị tỉnh Quảng Nam dùng tên Nguyễn Hiển Dĩnh để đặt tên cho đường phố ở Tam Kỳ th́ quả là một đề xuất thiếu thận trọng.

 

                                                                    

                                                                          Gác Thọ Lộc, 28.4.1999

(BÀI HAI)

 

       

Nguồn: Tạp chí Sông Hương, Số124, Tháng 7 -1999, tr. 70-75

 

 

Chú thích

 

[1] Hoàng Châu Kư, Cụ Nguyễn Hiển Dĩnh là một nhân cách lớn, một con người khí phách thương dân...,Đà Nẵng Cuối Tuần, CN 25.4.1999, tr. 6

[2] Theo ông Chánh Phẩm th́ ông nầy ở Mông Nghệ ( Quế Sơn). Chú thích của TPP

[3] Tống Phước Phổ, Nguyễn Hiển Dĩnh, một nhà sáng tác, đạo diễn rất lỗi lạc trong nghệ thuật tuồng, Nguyễn Hiển Dĩnh nhà hoạt động sân khấu tuồng lỗi lạc, Sở Văn hoá QNĐN, 1987, 64-65

[4] NQT Sđd, tr. 559

[5] Cuốn sách nầy do Hoàng trưởng tử Georges Vĩnh San ( Bảo Ngọc)  con trai trưởng của cựu hoàng Duy Tân tặng cho NĐX.

[6] Vải rằn ?

[7] Hoàng Trọng Thược, Sđd. tr.149

[8] Cuộc Duy Tân khởi nghĩa năm 1916 và Phan Thành Tài, Ts Sử Địa số 11, Sg. 1968

[9] Đại tá phụ trách Quân sử của chế độ Sài G̣n

[10] Phạm Văn Sơn, Sđd,  tái bản lần thứ 5, Sg. 1959, tr. 208 .

[11] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch  Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 632

[12] Lúc đó ông Hà Ngại giúp Nguyễn Văn Xuân nhuận sắc phần dịch tựa chữ Hán và phiên âm phần chữ Nôm Chinh Phụ Ngâm diễn âm tân khúc của Phan Huy Ích. Giữa ông NVX và cụ cử Hà Ngại có qua có lại 

[13] Cao Xuân Dục, Quốc Triều Hương Khoa Lục, bản dịch  Nguyễn Thúy Nga và . . . . Nxb TP HCM, 1993, tr. 658

[14] Vào khoảng hai năm 1961 và 1962

[15] Hồ Ngận, Quảng Nam xưa và Nay, di cảo, bản đánh máy do con trai của tác giả là  Giáo sư Hồ An giữ, tại 184 Trần Cao Vân, Đà Nẵng tr.145. 

 

ĐDTB, ngày 13/1/07 đọc tiếp:  Nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh về hưu nàm nào (BÀI BA)? Đối thoại với Nguyễn Đắc Xuân về chuyện “Danh Nhân” Nguyễn Hiển Dĩnh (BÀI BỐN)

 

Trích ĐDTB

NDVN, ngày 14/1/07



<Go Back>
Printer Friendly Page Send this Story to a Friend